Niks dode bladeren. Over de foto’s van Diana Blok

Door Arjan Peters 

Bij het woord herfstdag denken we aan Rainer Maria Rilke (1875-1926) die in zijn beroemde gedicht ‘Herbsttag’ het seizoen presenteert als een wind die de zomer en alle daarbij behorende huiselijkheid weg bezemt. Rusteloos dwalen zal ons deel zijn, ‘wenn die Blätter treiben’. Ofwel, in de vertaling van Menno Wigman: ‘als de bladeren op de herfstwind drijven.’ In dorre blaren ruischt de wind, zou Jean Pierre Rawie zeggen.
 De zwaarmoedigheid van vóór het sterven klinkt ook door in een sonnet van C.O. Jellema (1936-2003) dat begint met ‘Van soms een herfstblad in het voorjaar nog,/ gevonden op het gras om te bewaren’, en dat eindigt met de vergelijking van het blad met ‘een brief, bewaard, om reden eens geschreven,/ en ’t is in een verleden dat je leest,/ waarvan het handschrift bleef, broze figuur.’ Allemaal mooi en stemmig, maar ook traditioneel en ouwemannetjesachtig; gedichten die geschikt zijn om te reciteren als je zelf met de handjes op de rug over een bospad kuiert en de vrijetijdsmelancholicus uithangt. Het kan ook anders. Maar soms is er iemand voor nodig om je dat te laten beseffen; dat onze blikrichting reeds bij het woord ‘herfst’, laat staan herfstblad, dat natuurlijk speelbal is van de herfstwind, immer achterwaarts is gericht. Alles gaat voorbij, wordt verjaagd of weggeblazen, en die gedachte is de voorbode van je eigen verdwijning die hopelijk niet het doel, maar wel het gewisse einde van je leven is.
 Maar, zei ik dus, het kan ook anders. In mijn geval was er een bezoek voor nodig aan het Cobra Museum in Amstelveen, waar ik tijdens de opening van I challenge you to love me, een overzichtstentoonstelling van Diana Blok (Montevideo, 1952) nog eens zag dat ze in een halve eeuw veel personen heeft geportretteerd voor wie ‘seksuele voorkeuren en (culturele) identiteit niet vastomlijnd zijn’, zoals dat heet in de terminologie die het goed doet bij subsidie-aanvragen en modieuze cultuurredacties, maar die tegelijk de kunst van deze fotograaf tekort doet. 
 Want haar foto’s kunnen dan wel ergens over gaan, maar vooral zíjn ze iets: voorstellingen, ensceneringen, de levende bewijzen dat je er met een boodschap of thema alléén nog niet bent. Hetgeen Blok al aantoont door haar expositie te eindigen met een drietal kleurenfoto’s die geheel buiten bovengenoemde definitie vallen: foto’s namelijk van herfstbladeren, sterk uitvergroot, en onderdeel van een project dat ze Living Leaves doopte. 
 Dat is ook de titel van een schitterende publicatie, voorzien van een heuse rode cahiersteek, en in eigen beheer verschenen. Om erachter te komen hoe dit project is ontstaan, heb ik na de opening in Amstelveen de kunstenares onlangs opgezocht in haar atelier in de Amsterdamse Staatsliedenbuurt. 
 Haar retrospectief stond al gepland, vertelt ze, toen het Cobra Museum vorig jaar in zwaar weer kwam te verkeren, en sluiting dreigde. Om die te voorkomen, sprong de gemeente bij met bijna anderhalf miljoen euro. Mede daardoor kon de expositie van Blok (samen met die van de Franse fotograaf Pierre Verger) toch doorgang vinden. Maar geld voor een catalogus was er niet. Om die reden heeft ze haar boek zelf uitgebracht. 
 Twintig jaar geleden was ze voor het eerst in de cerrado, een savanne-achtig gebied van bijna 2 miljoen vierkante kilometer midden in Brazilië. Woestijn en begroeiing. Natuurvuren die spontaan oplaaien en die door de mensen niet worden uitgemaakt. Fascinerend en beangstigend.
 Naar dat gebied keerde Blok een paar jaar geleden terug, na een bezoek aan Bahia, waar ze als artist in residence verbleef en door een blindedarmontsteking onverwacht aan huis was gekluisterd. Portretten maken was er niet bij. Wat te doen, nu haar actieradius beperkt was? Uit nood begon ze bladeren van de grond te rapen en die op glas te plakken. Dat leverde meteen weer nieuwe beelden op. 
 Ze ging ermee door, toen ze opnieuw bij een vriendin in de savanne was, niet ver van de hoofdstad Brasilia. In de tuin van de vriendin had Diana een eenvoudig werkhokje. Doordat er een nieuwe corona-golf opwelde, mocht reizen weer niet. Toen is ze begonnen met foto’s maken, gewoon met de iPhone, van herfstbladeren die ze op de grond had gevonden, en die ze uitvergrootte tot posterformaat. De achtergrond van de bladeren is simpelweg de vloer van het werkhuisje, of de aarde. 
 Wat Blok vastlegde, waren de bladeren die haar onder het wandelen waren opgevallen. Op A5-formaat bleken het regelrechte wonderen te zijn geworden: kleurrijk, met oogjes, imitaties van dieren of krijgers, een spel van nerven en breuken, in bloedrood, goudgeel, kwijnend groen of wonderlijk wit als een vacht- dat laatste blad heet de Yarumo blanco, weet de fotografe, die dat ook heeft moeten opzoeken. Ze is geen bomen- of bladkenner. 
 Dit weet ze wel: die dode bladeren kregen weer leven, door ze met haar camera te vangen. Ze hadden afgedaan, waren niet meer in leven. Maar door ze vast te leggen, brak er zowaar een nieuwe fase aan in hun bestaan; die van fotomodel. 
 Wat we zien, is geen aanleiding voor een melancholische terugblik. Waar we een blik op mogen werpen, is de verbeelding: doordat Blok er een beeld in zag, en ons dat toont, kunnen wij nu ook eindeloos kijken naar de bladeren die stuk voor stuk bewijzen dat het einde niet het laatste woord heeft. 
 Vastgelegd in liggende toestand, lijkt het of ze zich oprichten voor de foto: op de wederopstanding die de bladeren hier vertonen, borduurt de toeschouwer weer voort. En het is niet in een verleden dat je leest. Deze broze sculpturen doen een beroep op je vermogen tot associëren –  mombakkes, wade, kinkhoorn, rots, guirlande? -, en tot regelrecht bewonderen. Living Leaves, het sluitstuk van het retrospectief in Amstelveen, markeert een nieuw begin. 
 Kijk zelf maar eens met de blik van Blok. Wat een leven zit er in de dood.   
 

Diana Blok: Living Leaves.
Eigen beheer; 350 exemplaren;
€ 55,-.
Design Esther Noyons
Tekst Ogutu Muraya.

Te koop bij Cobra Museum en Idea Books.

ISBN 9789090385310

Het retrospectief I challenge you to love me van Diana Blok is te zien tot en met 29 september in het Cobra Museum te Amstelveen